Saki ne demek İslam? Kadeh, Kevser ve kültürel sisin içinden hakikati aramak

Çekinmeyeceğim: “Saki ne demek İslam?” sorusu, internette üç satırlık listelerle geçiştirilemeyecek kadar yoğun bir kavram kargaşasına gömülü. Bir yanda şer’î düzlemde içki yasağı, öte yanda tasavvuf şiirinin “sâkî”si; bir yanda Hadislerde Kevser başında müminlere su ikram eden Peygamber tasviri, öte yanda Farsça divanların kadeh dolaştıran sâkîsinin edebî cazibesi… Peki bu kırık aynaları nasıl birleştireceğiz? Gelin, popüler ezberi sarsalım.

Kısa cevap: “Saki” (Arapça saqī, “sulayan/ikram eden”), İslamî bağlamda kelime köküyle “su veren, ikram eden” demektir; edebiyatta mecazî “şarap sunan” sâkî figürü, tasavvufun aşk ve vecd diline aittir. Şer’î içki yasağıyla çelişen değil, mecazla çalışan bir dil oyunudur; ancak popüler kültür bunu sıkça karıştırır.

Köke inelim: Saki’nin dilsel ve dinî zemini

Kök: Arapça “saqā–yasqī” fiili “su vermek, sulamak” anlamına gelir; “sāqī” ise “içki/içecek ikram eden” kişidir. Bu kadar yalın. Dinî bağlam: Hadislerde Hz. Peygamber’in kıyamet günü Kevser Havuzu’nda ümmetine ikramda bulunacağı (sulama/ab-ı hayat sunma) tasviri, ikramın şerefini vurgular. Buradaki “ikram”, dünyadaki yasaklı içkiyle değil, uhrevî hayat suyuyla ilgilidir. Şu halde kelimenin çekirdeği hayat veren ikramdır, “alkol” değil.

Edebiyatın meydan okuması: Şaraplı sâkî nasıl meşrulaştı?

Divan ve tasavvuf şiiri, “şarap, meyhane, sâkî” üçlemesiyle okuru sarhoş eder. Burada şarap = aşkın/ilâhî hakikat, sâkî = mürşid/ilâhî lütfu dağıtan el, meyhane = tekke/kalpe dönüşür. Bu mecaz sistemi, haramı güzellemek değil, söylenemez olanı dile getirmenin dilidir. Eleştirilecek yer, mecazların mecaz olduğunun unutulması. Popüler paylaşımların “Saki: içki sunan güzel” basitliğine düşmesi, edebî derinliği sığlaştırır.

Zayıf halkalar: Neyi yanlış biliyoruz?

• “Saki, İslam’da yasaklı figürdür” yanılgısı: İslam’ın dünyevî içkiye getirdiği açık yasak, mecaz diliyle çatıştırılamaz. Tasavvufî sâkî, şer’î yasağı delmez; edebî bir transformatördür.
• “Saki, Allah’ın isimlerindendir” iddiası: Meşhur Esmâü’l-Hüsnâ listelerinde “Sâkî” yer almaz. Allah’ın Rezzâk, Kerîm gibi isimlerinin tecellisine atıfla “ikram eden” manası mecazî biçimde Allah’a nispet edilebilir; fakat bunu resmî bir isim gibi sunmak hatadır.
• “Saki, sadece İran-Osmanlı şiirinden ibarettir” indirgemesi: Hayır. Kur’ân’da ve hadiste ikram edilen içecek ve cennet kadehleri imgeleri vardır; edebiyat bunları genişletir. Ancak edebiyatın aşırılığı literal okumaya çevrilince anlam kopar.
• “Ad koyma furyası” yan etkisi: “Saki ne demek İslam?” diye arayıp “su veren, cömert” diye duygusal metinler okuyup isim koyanlar, bağlamı atlayabiliyor. İsim güzel, fakat anlamın tarihsel ve mecazî katmanlarını bilmeden romantizm yapmak yüzeysel.

Şiirin şarabı mı, fıkhın suyu mu? İkisini aynı bardağa dökebilir miyiz?

Şer’î düzlem, davranışı düzenler; tasavvufî/edebî düzlem, tecrübeyi anlatır. “Saki ne demek İslam?” sorusunun cevabı, bu iki dili karıştırmadan birlikte okumayı gerektirir. Fıkıh der ki: İçki haramdır. Şiir der ki: Hakikat taşar; bunu anlatmak için şaraba benzeyen bir mecaza muhtacım. Sorun, bu iki hükmü aynı rafın kitabı sanmak. Birini diğerine zımbalamak, ya şiiri dilsiz bırakır ya fıkhı muğlaklaştırır.

Çetrefilli sorular: Düşünmeyi tetikle

• Kevser başında “ikram eden” Peygamber tasviriyle, divandaki “kadeh sunan” sâkîyi aynı potada eritmek anlamı zenginleştirir mi, yoksa bulandırır mı?
• Mecazın gücünü kabul ederken, sınır nerede çizilir? Hangi okuma, haramı romantize etme tuzağına düşer?
• “Saki ne demek İslam?” sorusuna tek cümlelik cevap isteyen hız çağında, derinliğin hakkını nasıl vereceğiz?

Bir denge önerisi: İkramın ahlâkı, mecazın edebi

1. Dilde hassasiyet: “Saki”yi açıklarken önce kök anlamı ver: su veren, ikram eden. Ardından tasavvufî mecazı ekle; düzlem farkını açıkla.
2. Mecazı işaretle: Şiirdeki “şarap/saki” imgelerinin mecaz olduğunu parantezle belirtmek, okuru yanlış çağrışımlardan korur.
3. İkramın ahlâkı: Saki’nin özündeki “karşılıksız ikram”ı sosyal hayata tercüme et: paylaşmak, su taşımak, susuzluğu gidermek. Manevî içeriği somut iyiliğe bağla.
4. Popüler kültür filtresi: “Saki = güzel garson” gibi erotize edilmiş tanımlara mesafe koy; edebiyatı ucuz klişeye teslim etme.

Son söz: Saki, susuzluğun harflerle giderilişi

“Saki ne demek İslam?” sorusu bir isim aramasından fazlası: Susuz bir çağda ikramın ahlâkını ve dilin mecaz gücünü birlikte düşünme daveti. Kelime, şer’î düzlemde ikramın temizliğine, edebî düzlemde hakikatin serhoş edici hakikatine işaret eder. İkisini aynı bardağa döktüğümüzde değil, iki ayrı bardağı aynı sofraya koyduğumuzda berraklaşırız. Kadehi değil, ikramı kutsayan bir gözle bakarsak, “sâkî”yi gündelik hayatta su taşıyan bir komşunun gülümsemesinde, gönül taşıyan bir dostun omzunda buluruz.

Tartışmayı açıyorum

Sizce sâkî mecazı günümüz dindar diline güç mü katar, yoksa kafa mı karıştırır? Kevser ikramı tasviriyle divan şiirindeki sâkîyi nasıl birlikte okuyorsunuz? Yorumlara dürüstçe yazın; ezber değil, berraklık arayalım.